Ilu znasz nieśmiałych pisarzy?

kwietnia 09, 2021

Ilu znasz nieśmiałych pisarzy?

 

Jeśli by się nad tym zastanowić, to niewielu. Zazwyczaj pisarze albo są głośni jak ich własne książki. Albo starają się krzyczeć głośniej szczególnie, gdy książka odbiła się ciszą wśród czytelników. Niewielu jest cichych pisarzy. Takich którzy po prostu pracują nad tym co mają w swojej głowie. Bywa, że nie wydadzą nic, a ich domowe biurko wprost przelewa się od mniejszych i większych historii. Słowa są wtedy czymś więcej niż tylko prozą, są jak powietrze dzięki któremu może oddychać...

Pisarz nie pisze po to, by wydać książkę. Piszę, bo ma coś pilnego i osobistego do przekazania. Pisarz musi pisać, tak samo jak musi oddychać i robi to, mimo samotności, biedy i listów z odmową od wydawnictwa. Mimo rodziców i żony, którzy krzyczą: Ty głupcze. Dlaczego nie poszukasz prawdziwej pracy?! Pisarz pisze, bo jeśli nie będzie tego robił jego dusza umrze z głodu.¹

Poznałam niedawno niezwykłą pisarkę wykreowaną przez Glenn Close, w filmie Björna Runge, pt: “The Wife”. Pisarkę skrytą za legendą swojego męża, odbierającego właśnie nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Jej nagrodę Nobla. Bo całe sedno tej opowieści zasadza się na tym, że to właśnie nieśmiała Joan pisze wszystkie książki. Niejako kradnąc historie ze swojego życia, przeobraża je we wspaniałe opowieści, na tyle uniwersalne aby porwać miliony czytelników. Wszystkie są piękne, wrażliwe i przerażająco prawdziwe. Nie ważne czy traktują o kobiecie znudzonej swoim związkiem, czy o mężczyźnie zdradzającym żonę z trzecią opiekunką ich dziecka. Każda z nich jest tym kawałkiem duszy Joan, który żyje dzięki literom i słowom. A jednak nikt o tym nie wie. Kobieta pisze przez całe swoje życie wydając wszystko pod nazwiskiem męża. Nawet jej dzieci są święcie przekonane, że to ich ojciec jest geniuszem w rodzinie. A matka? No właśnie kim jest matka? Kim jest ta cicha kobieta z tajemniczym półuśmiechem na ustach? Co myśli gdy lustruje swym przenikliwym wzrokiem otoczenie? Co dzieje się w jej głowie, gdy zamiast krzyczeć jedynie wzdycha?

Joan zdaje się wszystkie swoje emocje przelewać na papier. To on pozwala jej żyć, oddychać i trwać w trudnym związku z człowiekiem niedowartościowanym, którego wszyscy jednak uważają za geniusza. Z człowiekiem, który mimo wielu swoich wad, w pewien pokrętny sposób ją kocha, a ona kocha jego. Czasami ta relacja wydaje się piękna, czasami nieco toksyczna, lecz przede wszystkim jest prawdziwa. Joan jest reprezentacją wszystkich obaw jakie mogą mieć młode kobiety w związku z długotrwałym małżeństwem, wszystkich poświęceń. A jednak pod koniec wcale się ich nie wyrzeka. Co prawdę mówiąc, nieco mnie rozczarowało. Joan uparcie gra swoją rolę żony schowanej za geniuszem męża i ani myśli z niej zrezygnować. Wynosi go na piedestał, uparcie twierdząc, że to on jest autorem wszystkich ważnych dla niej opowieści.

“The Wife” jest opowieścią o kobiecie cierpliwej i pełnej poświęceń, a jednak w pewien sposób zadowolonej ze swojego życia. A może lepiej powiedzieć pogodzonej z nim? Dawno żadne zakończenie nie wywołało u mnie dwóch zupełnie sprzecznych emocji: z jednej strony zrozumienia, z drugiej rozczarowania. I szczerze mówiąc nie bardzo wiem jak powinnam je ze sobą połączyć. Wiem jednak, że historia Joan poruszyła mnie w pewien sposób i sądzę, że za jakiś czas do niej wrócę, by lepiej jej się przyjrzeć.

1^ Żona (The Wife), Runge B., Szwecja/USA/Wielka Brytania 2017.

Czytaj więcej »

Baśń o niespełnionym marzeniu, czyli "The Florida Project"

lutego 07, 2021

Baśń o niespełnionym marzeniu, czyli "The Florida Project"

W 1965 roku na konferencji w Orlando, Walt Disney zaprezentował światu projekt lepszego jutra. EPCOT, czyli Experimental Prototype Community of Tomorrow miało być lekarstwem na wszystkie problemy Ameryki. Przede wszystkim na ten jeden konkretny, związany z największymi miastami kraju, borykającymi się z coraz większą przestępczością. Ta 100 milionowa inwestycja, o powierzchni dwóch Manhattanów miała zawierać w sobie nie tylko park rozrywki podobny do tego jaki znajdował się w Kalifornii, lecz również lotnisko, strefę industrialną oraz co najważniejsze, miasto przyszłości. Disney zaprezentował utopię. Skrawek nieba w którym 20 tys. mieszkańców mogłoby żyć jak w bajce, pośród uliczek inspirowanych najwspanialszymi miastami świata, bez korków i smrodu spalin. Gdzie najnowsze technologie rozwiązywałyby wszelkie problemy, a każdy dzień dążyłby do tego, by w następnym żyło się lepiej. Niestety Walt Disney zmarł niespełna rok po konferencji, a śmiałe plany krainy jutra odeszły wraz z nim. Teren zakupiony pod Orlando został wykorzystany znacznie skromniej. Stał się kolejnym parkiem rozrywki, Disneylandem 2.0. W którym owszem zainwestowano dość sporo w nowe technologie, ale który nie miał w sobie nic ze wzniosłych planów założyciela imperium Myszki Miki. Mało kto w tej chwili pamięta, że tak dobrze znane Amerykanom centrum rozrywki miało swój początek w planie na wyleczenie tego kraju z jego miejskich problemów. I że plan ten, zaprezentowany przez Disneya wiele lat temu w Orlando posiada zaskakująco znajomy kryptonim - The Florida Project.

To żaden przypadek że 60 lat później Sean Baker nazwał tak swój film o biednej Ameryce na obrzeżach niedoszłego marzenia Disneya. Ukazuje życie i problemy amerykańskiej biedoty zamieszkałej w bezpośrednim sąsiedztwie jednej z największych atrakcji w Stanach Zjednoczonych. Robi to jednak z lekkością komedii, porzucając standardową dla tego typu opowieści retorykę, mającą pokazać: jak bardzo bohaterowie mają źle i jak mocno gotowi są na wszystko, by tylko wyrwać się z tego świata. Baker nie musi nikogo przekonywać o tragedii swoich postaci. Zakłada, że sami ją dostrzeżemy, mimo iż przez niemal cały film jesteśmy prowadzeni przez sześcioletnia dziewczynkę.

Moonie, bo tak na imię ma nasza główna bohaterka zamieszkuje w jednym z wielu moteli o baśniowych nazwach, które w swej strukturze zupełnie nie przypominają baśni. Pełne są ludzi, na pierwszy rzut oka przypominających takich, którzy przegrali swoje życie. Czy to mężczyzna, który przez chorobę stracił dom. Czy też kobieta, której wydaje się że jest żoną Jezusa. A jednak w tym obrazie Bakera, skąpanym w pastelowych barwach istnieje pewna baśniowość. Reżyser pozwala nam odkrywać ten osobliwy świat wraz z sześciolatką i jej przyjaciółmi, towarzysząc w jej codziennych przygodach. Nie ważne, czy chodzi o żebranie o drobne na lody, wyprawę na opuszczone osiedle, czy też piknik na pniu przewróconego drzewa. Wszystko przesycone jest emocjami. Każdy posiłek mamy ochotę jeść razem z Moonie, do każdej piosenki tańczyć jak ona, wreszcie uśmiechać się na jej kolejny wybryk, który najpewniej ujdzie jej na sucho. Bo taki jest jej świat.

Przynajmniej taki wydaje się na pierwszy rzut oka. Bo pod tą kolorowa powłoką, fajerwerkami na parkingu, safari i nocowaniem u przyjaciółki, kryje się gorzka rzeczywistość. Która dyskretnie spogląda na nas z rogu ekranu. I mam wrażenie, że właśnie o to chodziło. O te ukradkowe spojrzenia w stronę widza, bez zbytniego przerysowania sytuacji, która przecież i tak jest już zła. I nikt tego nie podważa. Reżyser sprawia wrażenie, jakby nie chciał na pierwszym miejscu stawiać społecznego komentarza. Nie ma zamiaru bawić się w Boga, prezentować nam kolejnej utopijnej wizji mającej uleczyć problemy ludzkości. Sean Baker stawia na autentyczne relacje tworzące ten niezwykły mikroświat bohaterów. Pozwala po prostu spędzić nam gorące lato wraz z tymi dzieciakami, bez zbędnego martwienia się o trzy aktowa fabułę, którą mamy przed sobą. Bo przecież lato nigdy nie miało trzy aktowej fabuły.

Ten film żyje dzięki postaciom. Które z jednej strony są na wskroś wyjątkowe, z drugiej jednak na tyle uniwersalne, że można ich historię przełożyć na to, co dzieje się naprawdę na przedmieściach Orlando. W tym świecie nie tylko dzieci są dziećmi. Mamy wrażenie, że również dorośli nie dojrzali do swojej roli. Uporczywie próbują przedłużyć okres niekonfrontowania się z przykra rzeczywistością, o czym przekonują nas drobne gesty i sceny świadczące o ich bezradności. W tym świecie nic nie można już zmienić. Wszyscy mkną do przodu, lecz przy okazji coraz bardziej w dół. I jest to tak oczywiste, że nikt już się temu nie dziwi. Bohaterowie tak długo żyją w takiej rzeczywistości, iż nie zdają sobie sprawy z istnienia błędnego koła, w które wpadli i z którego prawdopodobnie nie zdołają się już wydostać. A mimo to, w tym otoczeniu pełnym - można by bez ogródek powiedzieć - patologii, nadal istnieją relacje, na które patrzymy z niejaką nostalgią. Każda z postaci, nie ważne jak głęboko tkwi w przysłowiowym gównie, wciąż zdolna jest do wzajemnego dbania o siebie, przyjaźni czy nawet miłości. Ta ostatnia mimo, iż wydaje się nieco wyszczerbiona przez okoliczności, nadal jest piękna. I co najważniejsze jest najlepszą z możliwych odmian, bo wydaje się na wskroś prawdziwa.

Jest coś chyba w tej prawdzie, a raczej w tym jak Baker ją postrzega. Przeplatając drżącą wraz z ręką kamerę z poetyckimi szerokimi planami. Obrazując świat z obiektywem zawieszonym na wysokości sześcioletniego dziecka i kontrastując go nieustannie z brutalnością nieubłaganej rzeczywistości. Która mimo swojej pozornej beznadziejni skąpana jest w jaskrawych barwach, tworząc niezwykle plastyczny obraz. Reżyser dostarcza nam prawdę subiektywną, skrytą w pamięci małej Moonie, która być może żyje gdzieś w 2070 roku i opowiada to wszystko z perspektywy czasu, który dość umiejętnie zatarł jęczącą gdzieś za ścianą matkę, a zostawił tylko rap na głośnikach i salon piękności dla lalek. Zostawił świat pełen zabaw i barw, w którym każdy dzień jest przygodą. Twoja mama jest śpiąca królewną, a menadżer motelu jest strażnikiem wszystkich waszych marzeń - jedynym rycerzem na jakiego stać tę rzeczywistość.

The Florida Project jest jak misterna układanka, złożona z krótkich etiud. Każda z nich jest małym arcydziełem, gdzie komizm spotyka się z dramatem, a magia przeplata z realizmem. Sean Baker zaprezentował pewnego rodzaju współczesną baśń, w której wyobraźnia ma moc przekształcania nawet nieubłaganej rzeczywistości. Nie trudno więc dojść do wniosku, że mając w pamięci uporządkowaną Florydą Disneya, bardzo łatwo jest nam odwrócić wzrok w stronę tej drugiej. Prawdziwszej. O której można by pisać jeszcze wiele, ale znacznie lepiej jest ją po prostu zobaczyć.

Czytaj więcej »

Złośliwość rzeczy martwych, czyli Frantic

grudnia 02, 2020

Złośliwość rzeczy martwych, czyli Frantic

    Film, podobnie jak książka, jest dla mnie bardzo ważny. Bywa, że ze względu na przedmiot moich studiów jest nawet ważniejszy niż jakakolwiek literatura. Tym bardziej chciałabym wprowadzić tutaj nowy cykl tekstów, które opierać się będą właśnie na analizie filmów, w różnym kontekście i stopniu. W zależności od tego, jakie struny dany film we mnie porusza, prowadzę analizę, czasami bardziej szczegółową, czasem nie. Czasami jest to tylko punkt wyjścia dla jakichś rozważań. Nie mniej wszystkie filmy, o jakich będę tu opowiadać będą dobre, może nawet bardzo dobre i w jakiś sposób ważne dla mnie.

    Ten tekst jest pierwszym z wielu, mam nadzieję. Miłego czytania... 

*

 

    Zawsze zadawałem sobie pytanie, gdzie jest ten moment, kiedy zaczynasz mieć pełne prawo do martwienia się. Gdzie zaczynasz pytać innych o tę osobę której brakuje? Ten moment w zasadzie nie istnieje. On z wolna w tobie narasta. Wyobraź sobie, że mówię teraz stop, przerwijmy na chwilę tę rozmowę, muszę się napić, iść do toalety, albo kupić paczkę papierosów. Ty mówisz jasne, ja idę, a ty czekasz. Pięć minut, dziesięć minut, pół godziny... Zaczynasz chodzić w kółko, rozglądać się. I pytanie brzmi, kiedy następuje ten moment, że dzwonisz i mówisz: Roman zniknął. Może na zawsze.

~Roman Polański¹

Czym w zasadzie jest Frantic? Bo zdaje się to zgoła niejasne... Rzecz jasna jest filmem, nawet powiedziałabym dobrym filmem Romana Polańskiego. Jako przymiotnik w wolnym tłumaczeniu definiuje osobę rozszalałą, szaleńca biegającego po ulicach Paryża, w rozpaczliwym poszukiwaniu żony. Z jednej strony jest thrillerem, z drugiej zdaje się dość dyskretnie wymykać ramom swojego gatunku, by zaoferować nam nieco inne spojrzenie na miasto miłości. Spojrzenie nieco oniryczne, nierzeczywiste, wymykające się codziennej rzeczywistości bohatera. Spojrzenie redefiniujące przysłowiowego Amerykanina w Paryżu.

    W swej pierwszej warstwie prezentuje historię małżeństwa, które przyjeżdża do Francji na konferencję. Meldują się w hotelu po czym odkrywają, że na lotnisku zostały pomylone walizki. Po krótkich formalnościach, postanawiają odpocząć. Mąż bierze prysznic, żona odbiera w tej chwili telefon i po krótkiej rozmowie, której podobnie jak główny bohater nie słyszymy, kobieta wychodzi, by już nie wrócić. Walker, bo tak nazywa się nasz bohater, zaczyna jej szukać. Większość napotkanych przez niego ludzi sugeruje, że żona mogła uciec z kochankiem, w co ten oczywiście nie wierzy. Problem w tym, iż wszystkie poszlaki zdają się z sobą nie łączyć, a jedynym świadkiem przemawiającym za tym, że jednak stało się coś złego jest obdarty, francuski hipis, za którego drinka bohater musiał zapłacić w pobliskim barze. Walker rozpoczyna śledztwo na własną rękę i kolokwialnie rzecz mówiąc rusza w Paryż. Który już nie wydaje się być tym samym romantycznym miastem, co kiedyś.

    Generalnie Polański bardzo świadomie buduje tę historię, bawiąc się nieco oczekiwaniami widza, co do tego gdzie ona zmierza. Śledztwo głównego bohatera jest trudne, żmudne i opiera się jedynie na drobnych poszlakach i jednym szczęśliwym trafie. Reżyser w dość charakterystyczny sposób komponuje kadry, bawi się tempem filmu, w niektórych scenach stosuje montaż wewnątrzkadrowy, a całą akcję zdaje się napędzać MCGuffin w postaci statuy wolności. Ale symboli, nawiązań i drobnych przedmiotów o większych znaczeniach jest w tym filmie trochę więcej i to szczególnie one skradły moje zainteresowanie. Bo to właśnie one ciągną Walkera w konkretne miejsca, dzięki nim rozwiązuje zagadkę zniknięcia żony, wreszcie to również złośliwość rzeczy martwych powoduje całe to zamieszanie. A naszym głównym podejrzanym jest walizka.

Kremowy Samsonite

    Średniej wielkości, niepozorna damska walizka, pomylona na lotnisku staje się przyczyną problemów głównego bohatera. W pierwszej części filmu generuje ona zamieszanie potrzebne do rozwinięcia akcji, w drugiej daje nadzieję na odnalezienie żony i na jej odbicie z rąk porywaczy. Generuje napięcie zarówno na początku, między małżonkami, jak i później, na lotnisku, gdy bohater odbiera ją z przechowalni, gdy podczas przesłuchania jeden z policjantów niby od niechcenia kładzie na nią rękę, i wreszcie, kiedy Walker w genialnej scenie wspina się z nią po dachu. Pojawia się również w scenie pod prysznicem. Ogranej na jednym ujęciu scenie, która rozpoczyna się od obu postaci, oddzielonych kabiną prysznicową, a kończy machnięciem ręki i wciągnięciem w głąb pokoju walizki, która znika nam z pola widzenia wraz z bohaterką. Już samo ujęcie, ukazujące świat zza drzwi łazienki, zwiastuje pewien niepokój, umowne odseparowanie od siebie obu małżonków, które za krótką chwilę stanie się rzeczywistością. Feralny przedmiot zawiera w sobie niewinną statuetkę napędzającą późniejszą akcję, której jednak główny bohater z początku nie dostrzega. Na całe szczęście walizka prowadzi jednak Walkera do pierwsze istotnej wskazówki, dzięki której uda mu się zrozumieć całą tę historię.

Niebieska Papuga

    To klub nocny, który bohater odnajduje dzięki małemu pudełku zapałek. Przedstawiający nam zupełnie inny obraz Paryża, niż ten który znamy dotychczas. Ten Paryż jest brudny, zadymiony i głośny. Reżyser wprowadzając do tego miejsca Walkera korzysta ze sposobności, by rozluźnić nieco napiętą wcześniej atmosferę, serwując nam niemalże zabawny dialog z handlarzem koką. Biała dama, o której ten wspomina jednoznacznie kojarzy się z zaginioną żoną, jednak to nie o nią chodzi tym razem. Nie mniej to jednak dzięki tej znajomości główny bohater trafia do mieszkania niejakiego Dede, by następnie za sprawą odsłuchanej tam wiadomości odnaleźć Michelle, właścicielkę feralnej walizki. Walker trafia na młodą kobietę, symbol wszystkiego tego, o czym śni większość mężczyzn będąc w Paryżu. Piękna, choć nieco przerysowana Francuzka staje się kompanem w trudnej rozgrywce z porywaczami. Jest bytem przeciwstawnym do poszukiwanej żony, pokusą, na którą Walker zdaje się nie być gotowy, ale z którą łączy go jednak pewna więź, wreszcie symbolem młodego i witalnego miasta, którego nasz bohater nie potrafi do końca zrozumieć.

Jego przygoda z Michelle przypomina nieco sen, którego ścieżką dźwiękową jest piosenka Grace Johns. Polański zdaje się odbierać obrazowi poczucie realizmu. Projektuje kadry tak, by były raczej wyrazem emocjonalnego napięcia, aniżeli rejestracją otaczającej bohatera rzeczywistości. Realia nocnego Paryża, imprezy, tańce, wijąca się na parkiecie Emmanuelle Seigner, to wszystko ma oddziaływać na nas emocjonalnie, odciągać nieco od poszukiwań zaginionej żony.

Statua wolności

    Ale niezależnie od tego jak bardzo nasz bohater chciałby uciec od zastanej rzeczywistości, ta istnieje i brutalnie przypomina o sobie szczególnie w scenie na dachu. Walker wracając do mieszkania Michelle, odkrywa, że dziewczyna prawdopodobnie jest w niebezpieczeństwie, jednocześnie sytuacja ta pozwala na odkrycie intencji domniemanych porywaczy. Mężczyzna podejmuje brawurową wspinaczkę po dachu, by wkraść się do mieszkania dziewczyny przez maleńkie okienko łazienki. Co ważne wspina się wraz z walizką, która w trakcie wspinaczki otwiera się, a on traci cenną zawartość, choć w istocie sam do końca nie wie, co nią jest. Scena tak podobna do tej z Psychozy niesie z sobą skojarzenie o inspiracji Hitchcockiem. Polański zdaje się nam w niej udowadniać, że to on jest panem sytuacji. Tylko od niego zależy czy Walker spadnie na bruk, czy w ostatniej chwili złapie się wystającej anteny. Napięcie budują kolejne ujęcia na rozedrganą sylwetkę bohatera oraz detale. Ostatecznie to dzięki tej brawurowej akcji mężczyzna dowiaduje się, co jest kluczowym elementem zawartości walizki. Statua wolności, pozostawiona na dachu kamienicy Michelle, ukazuje się głównemu bohaterowi również zaraz po przebudzeniu na łódce jej znajomych. Prócz oczywistego napędzania akcji, stanowi ona także symbol przeszłości, domu, bezpiecznej Ameryki, w której bohater zostawił swoje spokojne życie. Niewielka statuetka jest jednocześnie kluczem do odzyskania tego życia. Natychmiast zmienia dynamikę fabuły z poszukiwania drobnych poszlak, do autentycznej gry z porywaczami. Gry która w zasadzie powinna zostać zakończona o wiele wcześniej niż w istocie zostaje. Jakby reżyser jeszcze raz postanowił zagrać z oczekiwaniami widzów i podarować im dodatkowe pół godziny filmu o sennym Paryżu.

Czerwona sukienka

    Kolory w filmie Polańskiego wydają się być nieprzypadkowe. Począwszy od hotelowego lobby, które specjalne zostało ukazane w szarościach, doskonale oddających początkową zwyczajność życia bohaterów, która to następnie przeradza się w panikę i gniew. A skończywszy na czerwonych sukienkach. Ta pierwsza należąca do bohaterki granej przez Seigner, w szczególny sposób podkreśla wszystkie jej walory, co widać szczególnie podczas jej tańca z Walkerem. Ten krótki moment jest niemalże podsumowaniem całego filmu. W ciemności, która skrywa ludzi jedynie kolorowe światła wydobywają ich sylwetki z mroku. Bohater czuje się zagubiony, zdaje się niedopasowany do otoczenia, do sytuacji, wreszcie do partnerki, która wije się na około niego w ponętnej sukience, obiecując wszystko to, o czym marzą mężczyźni. Walker ostatecznie jednak wyrywa się z jej ramion, sen pryska, a on sam wybiera znacznie bezpieczniejszą czerwoną sukienkę, tę należącą do jego żony. Obie kobiety spotykają się w końcowej scenie, podczas wymiany. Są jak lustrzane odbicia, przeciwstawne sylwetki, jak dwie zupełnie inne obietnice, zupełnie innych sposobów życia. Ostatecznie jeden z tych sposobów umiera wraz z bohaterką Michelle, która powoli zaczynała coś znaczyć dla Walkera.

    Podsumowując Frantic jest pewną grą. Polański zdaje się tylko podszywać pod konwencję thrillera, bawi się oczekiwaniami widzów, mamiąc ich jednocześnie obietnicą rozwiązania tajemnicy. Któż bowiem nie chciałby się dowiedzieć, co stało się z uprowadzoną kobietą? Jednocześnie stara się zredefiniować doświadczenia Amerykanów związane z Paryżem. Ukazuje liczne grzechy przyjezdnych to tu, to tam, co jakiś czas przenosząc naszą uwagę na zgoła inne tory, niż początkowo. Widz może więc podążać za główna fabułą, albo oddać się nieco onirycznej wyprawie bohatera przez miasto miłości. Wszystko zależy od niego.

1^ https://www.youtube.com/watch?v=_Ro1vK4hkVI, [dostęp,25.11.20].

 

Czytaj więcej »